BIOS/UEFI po złożeniu komputera — XMP/EXPO, bootowanie i co zostawić w spokoju
Komputer się uruchomił, ale to jeszcze nie koniec. Kilka ustawień w UEFI decyduje, czy pamięć działa z prędkością, za którą zapłaciłeś, i czy Windows 11 w ogóle się zainstaluje.
UEFI (następca klasycznego BIOS-u) to oprogramowanie płyty głównej, które uruchamia się przed systemem. Wchodzi się do niego zwykle klawiszem Delete lub F2 tuż po włączeniu komputera. Większość ustawień fabrycznych jest rozsądna — ale kilka warto zmienić od razu.
1. Włącz profil pamięci: XMP lub EXPO
To najważniejsza zmiana i najczęściej pomijana. Pamięć RAM domyślnie startuje z bezpieczną, niższą prędkością ze standardu JEDEC. Prędkość z pudełka — na przykład DDR5-6000 — osiągniesz dopiero po włączeniu profilu:
- XMP — na platformach Intel (i wielu płytach AMD),
- EXPO — profil AMD dla pamięci DDR5.
Po włączeniu profilu sprawdź w systemie (Menedżer zadań → Wydajność → Pamięć), czy prędkość się zgadza. Jeśli komputer po zmianie jest niestabilny, spróbuj niższego profilu lub zaktualizuj UEFI.
2. Kolejność bootowania
Do instalacji systemu ustaw jako pierwsze urządzenie startowe pendrive instalacyjny albo użyj jednorazowego menu startowego (zwykle klawisz F8, F11 lub F12 — zależnie od producenta). Po instalacji na pierwszym miejscu powinien być dysk z systemem.
3. TPM i Secure Boot pod Windows 11
Windows 11 wymaga modułu TPM 2.0 i uruchamiania w trybie UEFI z obsługą Secure Boot. Na nowych płytach TPM jest wbudowany w procesor — w ustawieniach nazywa się zwykle Intel PTT albo AMD fTPM i powinien być włączony.
4. Wentylatory
Domyślne krzywe wentylatorów bywają zbyt nerwowe albo zbyt leniwe. W sekcji monitorowania sprzętu możesz ustawić, przy jakiej temperaturze wentylator przyspiesza. Rozsądna zasada: spokojnie do umiarkowanych temperatur, stopniowe przyspieszanie pod obciążeniem, bez gwałtownych skoków.
5. Resizable BAR
Opcja pozwalająca procesorowi korzystać z całej pamięci karty graficznej naraz. Z nowszymi kartami potrafi dać kilka procent wydajności w grach. Zwykle wymaga włączenia razem z opcją Above 4G Decoding.
Czego nie ruszać bez potrzeby
Napięć procesora i pamięci, ręcznych ustawień podkręcania, trybów pracy dysków. Jeśli komputer działa stabilnie po włączeniu XMP/EXPO, reszta ustawień fabrycznych jest w porządku.
Aktualizacja UEFI — tylko z powodem
Aktualizuj oprogramowanie płyty, gdy jest powód: obsługa nowego procesora, poprawki stabilności pamięci, łaty bezpieczeństwa. Rób to z pliku ze strony producenta płyty i nie przerywaj procesu — wyłączenie zasilania w trakcie może uszkodzić płytę. Wiele płyt ma funkcję aktualizacji z pendrive’a nawet bez procesora, co ratuje sytuację przy nowszych CPU.
Częste pytania
Czy XMP to podkręcanie?
Formalnie tak — pamięć działa szybciej niż standard JEDEC. W praktyce to parametry przetestowane przez producenta pamięci i powszechnie używane.
Jak zresetować UEFI, gdy komputer nie startuje?
Użyj przycisku Clear CMOS na tylnym panelu albo zworki na płycie (instrukcja płyty pokazuje miejsce). Ustawienia wrócą do fabrycznych.
Czy UEFI i BIOS to to samo?
UEFI to nowocześniejszy następca BIOS-u. Z przyzwyczajenia oba nazywa się „biosem”.
